ناترازی بنزین با تولید بیشتر حل نمیشود؛ نسخه اصلاح مصرف از خودرو تا حملونقل عمومی
گروه: پتروشیمی و پالایشگاه | کد خبر: 4457 | تاریخ: ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۳:۳۹
به گزارش آوای نفت، اصلاح الگوی مصرف سوخت دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه به یکی از ضرورتهای اصلی مدیریت انرژی کشور تبدیل شده است. رشد مصرف بنزین و فاصله گرفتن تقاضا از ظرفیت تولید نشان میدهد که ادامه مسیر فعلی، تنها نیاز به تولید و واردات بیشتر را افزایش میدهد.
مصرف بنزین در ایران دیگر صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست و به یکی از چالشهای مهم حوزه انرژی تبدیل شده است. در شرایطی که تولید روزانه بنزین در محدوده ۱۱۰ میلیون لیتر قرار دارد، برآوردهای اخیر از مصرف روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر حکایت دارد؛ شکافی که بخشی از آن باید از طریق واردات و صرف هزینههای بیشتر جبران شود.
با این حال، مسئله ناترازی را نمیتوان صرفاً به کمبود ظرفیت تولید نسبت داد. اگر روند رشد مصرف ادامه پیدا کند، حتی افزایش ظرفیت پالایشی نیز در نهایت با موج جدید تقاضا مواجه خواهد شد. به همین دلیل، حل پایدار ناترازی بنزین بیش از آنکه فقط به افزایش عرضه وابسته باشد، به اصلاح شیوه مصرف انرژی در کشور نیاز دارد.
افزایش تعداد خودروها، فرسودگی بخشی از ناوگان، مصرف بالای برخی خودروهای داخلی، رشد سفرهای شهری و جادهای و پایین بودن بهرهوری حملونقل، مجموعه عواملی هستند که تقاضای بنزین را افزایش دادهاند.
در این میان، وضعیت صنعت خودرو اهمیت ویژهای دارد. وقتی خودروهایی با فناوری قدیمی، موتورهای پرمصرف و وزن بالا سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار دارند، افزایش تعداد خودروها مستقیماً به افزایش مصرف سوخت منجر میشود.
بنابراین اصلاح مصرف باید از مرحله تولید خودرو آغاز شود. استانداردهای مصرف سوخت باید جدیتر اجرا شوند و خودروسازان نیز برای تولید خودروهای کممصرف انگیزه اقتصادی داشته باشند. در مقابل، تولید خودروهای پرمصرف باید برای تولیدکننده هزینه ایجاد کند.
مسئولیت این وضعیت نیز تنها بر عهده مصرفکننده نیست. خودروساز، سیاستگذار و دستگاههای متولی حملونقل، هر کدام بخشی از مسئولیت اصلاح الگوی مصرف را بر عهده دارند.
خودروهای فرسوده نیز سهم قابل توجهی در اتلاف سوخت دارند. کاهش بهرهوری موتور و فرسودگی قطعات باعث میشود این خودروها برای پیمودن مسافت مشابه، سوخت بیشتری مصرف کنند.
از این منظر، اسقاط خودروهای فرسوده تنها سیاستی برای کاهش آلودگی هوا نیست، بلکه یک سیاست انرژی نیز محسوب میشود. البته اجرای موفق این طرح نیازمند فراهم کردن امکان جایگزینی خودرو برای مالکان است؛ چراکه حذف خودروی فرسوده بدون ایجاد دسترسی به خودروی کممصرف یا حملونقل عمومی، عملاً میتواند برای خانوارها دشوار باشد.
کاهش مصرف بنزین لزوماً به معنای کاهش سفر نیست. انتقال بخشی از سفرهای شخصی به مترو، اتوبوس، قطار حومهای و سایر شیوههای حملونقل عمومی میتواند همان میزان جابهجایی را با انرژی کمتری انجام دهد.
به همین دلیل، توسعه حملونقل عمومی باید بخشی از سیاست انرژی کشور باشد، نه صرفاً برنامهای برای کاهش ترافیک و آلودگی هوا.
از شهروندی که برای رسیدن به محل کار یا تحصیل، گزینه قابل اتکایی جز خودروی شخصی ندارد، نمیتوان انتظار داشت بهتنهایی الگوی مصرف خود را تغییر دهد. اصلاح مصرف زمانی امکانپذیر است که گزینههای جایگزین نیز در دسترس باشند.
بازنگری در نظام سهمیهبندی نیز میتواند یکی از ابزارهای مدیریت تقاضا باشد. تفکیک مصرف متعارف از مصرف مازاد، در صورت طراحی دقیق، میتواند به جای افزایش عمومی هزینه سوخت، مصرفهای غیرضروری را هدف قرار دهد.
البته یک نسخه واحد برای همه خودروها و شهروندان نمیتواند عادلانه باشد. خودروی خانوادگی، تاکسی، وانت و خودرویی که برای فعالیت شغلی روزانه استفاده میشود، شرایط مصرف یکسانی ندارند.
از این رو، سهمیهبندی هوشمند باید بر اساس اطلاعاتی مانند نوع خودرو، میزان پیمایش، نوع فعالیت و شرایط جغرافیایی طراحی شود.
قیمت سوخت یکی از مهمترین موضوعات در بحث مصرف بنزین است، اما افزایش قیمت بهتنهایی نمیتواند مشکلات ساختاری را حل کند.
اگر خودروی کممصرف در دسترس نباشد و حملونقل عمومی کارآمدی وجود نداشته باشد، افزایش قیمت سوخت میتواند بیش از آنکه مصرف را اصلاح کند، هزینه خانوارها را افزایش دهد. از سوی دیگر، قیمت بسیار پایین نیز میتواند انگیزه صرفهجویی را کاهش داده و زمینه قاچاق و مصرف بیرویه را تقویت کند.
راهکار میتواند حرکت تدریجی به سمت قیمتگذاری هوشمند باشد؛ بهگونهای که مصرف پایه و متعارف از مصرف مازاد تفکیک شود و سیاستگذار به جای ایجاد شوک، مسیر قابل پیشبینی برای اصلاح مصرف تعیین کند.
یکی دیگر از راههای کاهش فشار بر بنزین، متنوع کردن سبد انرژی حملونقل است. CNG، LPG و برق میتوانند در بخشهایی از حملونقل جایگزین بخشی از مصرف بنزین شوند.
با این حال، توسعه هرکدام از این گزینهها نیازمند زیرساخت و برنامه مشخص است. توسعه LPG بدون شبکه عرضه و استانداردهای ایمنی مناسب، میتواند مشکلات تازهای ایجاد کند. خودروهای برقی نیز بدون توسعه شبکه شارژ، تأمین برق، خدمات پس از فروش و تعیین تکلیف اقتصاد باتری، نمیتوانند در کوتاهمدت سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص دهند.
بنابراین تنوع سبد سوخت باید متناسب با ظرفیتهای زیرساختی کشور و به صورت مرحلهای انجام شود.
قاچاق سوخت نیز بخشی از معادله مدیریت مصرف است. مقابله با این پدیده نباید صرفاً به کنترل جایگاههای سوخت محدود شود؛ بلکه باید زنجیره تولید، انتقال، توزیع و مصرف را به یکدیگر متصل کرد.
سامانههای هوشمند میتوانند با تطبیق میزان سوختگیری، پیمایش خودرو و نوع فعالیت، الگوهای غیرعادی مصرف را شناسایی کنند. چنین رویکردی علاوه بر مقابله با قاچاق، اطلاعات دقیقتری درباره محل واقعی مصرف و هدررفت سوخت در اختیار سیاستگذار قرار میدهد.
یکی از مشکلات اصلی در سیاستگذاری انرژی، تصمیمگیری جداگانه درباره خودرو، حملونقل، سوخت، برق و محیط زیست است. سیاستی که در یک بخش موجب صرفهجویی میشود، ممکن است در بخش دیگر مصرف تازهای ایجاد کند.
برای نمونه، توسعه خودروهای برقی میتواند مصرف بنزین را کاهش دهد، اما بدون توجه به ظرفیت شبکه برق، فشار جدیدی بر زیرساخت برق ایجاد خواهد کرد. توسعه CNG نیز بدون در نظر گرفتن تراز گاز کشور، بهویژه در فصل سرد، میتواند چالش دیگری ایجاد کند.
به همین دلیل، ناترازی انرژی نیازمند سیاستگذاری زنجیرهای و هماهنگ از تولید و پالایش تا خودرو، حملونقل، توزیع و مصرف نهایی است.
اصلاح الگوی مصرف با یک تصمیم مقطعی اتفاق نمیافتد. اگر قرار است استاندارد خودرو تغییر کند، باید از سالها قبل اعلام شود. اگر سهمیهبندی اصلاح میشود، سازوکار آن باید شفاف باشد و اگر قیمت سوخت قرار است تغییر کند، مسیر تغییر باید قابل پیشبینی باشد.
همچنین خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد باید با منابع مالی و امکان جایگزینی همراه باشد. مجموعه این اقدامات زمانی نتیجه خواهد داد که به صورت مستمر و هماهنگ اجرا شوند.
در نهایت، اصلاح مصرف سوخت نباید صرفاً به کاهش مصرف خانوارها محدود شود. اگر خودروها پرمصرف باشند، حملونقل عمومی ضعیف باشد، خودروهای فرسوده سالها در خیابانها تردد کنند و سیاستهای قیمتگذاری و سهمیهبندی انگیزه کافی برای صرفهجویی ایجاد نکنند، توصیه به مردم بهتنهایی نمیتواند ناترازی را حل کند.
هدف اصلی باید این باشد که همان میزان جابهجایی و فعالیت اقتصادی با انرژی کمتری انجام شود. از این منظر، افزایش ظرفیت پالایشگاهی همچنان برای امنیت انرژی کشور ضروری است، اما نمیتواند جایگزین اصلاح مصرف شود.
حل ناترازی بنزین به یک راهکار واحد وابسته نیست؛ اصلاح صنعت خودرو، اسقاط خودروهای فرسوده، توسعه حملونقل عمومی، قیمتگذاری هوشمند، بازنگری در سهمیهبندی، تنوع سبد سوخت، توسعه خودروهای برقی و کنترل هوشمند مصرف باید در کنار یکدیگر دنبال شوند.
مسئله امروز تنها این نیست که کشور چه میزان بنزین تولید میکند؛ پرسش مهمتر این است که برای هر لیتر بنزین مصرفشده، چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد میشود و چه مقدار از این منابع به دلیل خودروهای پرمصرف، ناکارآمدی حملونقل، سفرهای غیرضروری و اتلاف انرژی از بین میرود.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید